- ડૉ. રજનીકાંત માલોત ચિકિત્સા વિષયોના અગ્રણી લેખક
દર વર્ષે 19 જૂને વિશ્વ સિકલ સેલ જાગૃતિ દિવસ ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ માત્ર એક તબીબી સમસ્યાની ચર્ચા કરવાનો અવસર નથી, પરંતુ સિકલ સેલ એનિમિયા જેવી આનુવંશિક બીમારીથી પ્રભાવિત લાખો પરિવારોના દુઃખ, સંઘર્ષ અને આશાઓને સમજવાનો દિવસ પણ છે. ભારત જેવા વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર દેશમાં આ દિવસનું વિશેષ મહત્વ છે, કારણ કે અહીં વિશ્વના સૌથી મોટા આદિવાસી સમુદાયોમાંથી એક વસે છે અને આ જ સમુદાય સિકલ સેલ રોગનો સૌથી મોટો બોજ પણ વહન કરી રહ્યો છે.
સિકલ સેલ એનિમિયા એક વારસાગત રક્તવિકાર છે. આ કોઈ ચેપી રોગ નથી અને ન તો કોઈ વ્યક્તિની ભૂલનું પરિણામ છે. તે માતા-પિતાથી સંતાનોમાં જિન દ્વારા પહોંચે છે. આ રોગમાં લાલ રક્તકણો પોતાનો સામાન્ય ગોળાકાર આકાર ગુમાવી હંસિયા (સિકલ) જેવા બની જાય છે. પરિણામે તે રક્તવાહિનીઓમાં અટવાઈ જાય છે અને શરીરના વિવિધ અંગો સુધી ઓક્સિજનનો પુરવઠો અવરોધિત થાય છે. તેથી દર્દીઓને વારંવાર અસહ્ય દુખાવો, ગંભીર રક્તાલ્પતા, ચેપ, નબળાઈ, વિકાસમાં અવરોધ અને ક્યારેક જીવલેણ જટિલતાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
ભારતના અનેક આદિવાસી વિસ્તારોમાં આ રોગ એક મૌન મહામારી તરીકે હાજર છે. રાજસ્થાન, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, છત્તીસગઢ, ઓડિશા, ઝારખંડ અને અન્ય આદિવાસી બહુલ રાજ્યોના હજારો ગામોમાં અનેક પરિવારો આ રોગથી પ્રભાવિત છે. દુઃખદ બાબત એ છે કે ઘણા લોકોને વર્ષો સુધી એ પણ ખબર પડતી નથી કે તેઓ સિકલ સેલ જિનના વાહક છે.
આ જ સિકલ સેલ રોગની સૌથી મોટી પડકારરૂપ બાબત છે. રોગનો વાહક વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે સામાન્ય અને સ્વસ્થ દેખાય છે. તેને કોઈ પ્રકારની બીમારી હોતી નથી. પરંતુ જો બે વાહક વ્યક્તિઓ વચ્ચે લગ્ન થાય તો તેમની સંતાનમાં સિકલ સેલ રોગ થવાની સંભાવના ઘણી વધી જાય છે. આ રીતે આ બીમારી પેઢી દર પેઢી આગળ વધતી રહે છે અને આખા પરિવારને અસર કરે છે.
અહીંથી જ નિવારણની જરૂરિયાત શરૂ થાય છે. તબીબી વિજ્ઞાને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સિકલ સેલ રોગને મોટા પ્રમાણમાં અટકાવી શકાય છે. જો યુવાનોમાં સમયસર તપાસ અને જાગૃતિ વધારવામાં આવે, તો ભવિષ્યમાં આ રોગનો બોજ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકાય છે. લગ્ન પૂર્વે સિકલ સેલ સ્ક્રિનિંગ, આનુવંશિક પરામર્શ અને પરિવારોને યોગ્ય માહિતી આપવી એ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પગલાં છે.
આજે જેમ રક્ત સમૂહ (બ્લડ ગ્રુપ) વિશે જાણવું સામાન્ય બાબત માનવામાં આવે છે, તેમ દરેક યુવાને પોતાના સિકલ સેલ સ્ટેટસ વિશે પણ જાણવું જોઈએ. આ માત્ર વ્યક્તિગત આરોગ્યનો પ્રશ્ન નથી, પરંતુ આવનારી પેઢીઓની સુરક્ષાનો વિષય છે. જો સમાજ આ દિશામાં જાગૃત બને, તો હજારો બાળકોને જન્મજાત પીડાથી બચાવી શકાય.
સિકલ સેલ સામેની લડતમાં વહેલું નિદાન પણ એટલું જ મહત્વનું છે. નવજાત શિશુઓની સ્ક્રિનિંગ આ દિશામાં ક્રાંતિકારી પહેલ સાબિત થઈ શકે છે. જન્મ પછી તરત જ રોગની ઓળખ થઈ જાય તો સમયસર સારવાર શરૂ કરી શકાય છે, જેથી ગંભીર જટિલતાઓને અટકાવી શકાય. અનેક વિકસિત દેશોએ નવજાત સ્ક્રિનિંગ દ્વારા સિકલ સેલથી થતી મૃત્યુદર અને અપંગતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કર્યો છે. ભારતમાં પણ આ દિશામાં ઝડપી ગતિએ કાર્ય કરવાની જરૂર છે.
સારવારના ક્ષેત્રમાં પણ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. ફોલિક એસિડ, સંતુલિત પોષણ, પૂરતું પાણી પીવું, ચેપથી બચાવ, રસીકરણ અને નિયમિત તબીબી દેખરેખ રોગ નિયંત્રણના મુખ્ય આધાર છે. હાઇડ્રોક્સીયૂરિયા જેવી દવાઓ દુખાવાના હુમલા ઘટાડવામાં અને દર્દીઓના જીવનની ગુણવત્તા સુધારવામાં અસરકારક સાબિત થઈ છે. ગંભીર પરિસ્થિતિઓમાં રક્ત ચઢાવવું જીવનરક્ષક બની શકે છે. કેટલાક પસંદગીના દર્દીઓમાં બોન મેરો અથવા સ્ટેમ સેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કાયમી સારવારની આશા પણ પ્રદાન કરે છે.
પરંતુ માત્ર હોસ્પિટલો અને દવાઓના આધારે આ પડકારનો સામનો શક્ય નથી. સિકલ સેલ સામેનું સૌથી મોટું હથિયાર જાગૃતિ છે. દુર્ભાગ્યવશ આજે પણ અનેક ગ્રામ્ય અને આદિવાસી વિસ્તારોમાં આ રોગ વિશે પૂરતી માહિતીનો અભાવ છે. ઘણા લોકો તેને ભાગ્ય, દૈવી પ્રકોપ અથવા અંધશ્રદ્ધા સાથે જોડે છે. તેથી આરોગ્ય શિક્ષણ અને વૈજ્ઞાનિક વિચારસરણીનો પ્રસાર અત્યંત જરૂરી બની જાય છે.
શાળાઓ, કોલેજો, પંચાયતો, આંગણવાડી કેન્દ્રો, આદિવાસી વિદ્યાર્થી આવાસો અને સામુદાયિક સંસ્થાઓને આ અભિયાનનો ભાગ બનાવવો જોઈએ. યુવાનો, શિક્ષકો, સામાજિક કાર્યકરો અને ધાર્મિક આગેવાનોની ભાગીદારી દ્વારા આ સંદેશ સમાજના અંતિમ વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડી શકાય છે. જ્યારે જાગૃતિ જનઆંદોલનનું સ્વરૂપ ધારણ કરશે, ત્યારે જ સિકલ સેલ ઉન્મૂલનનું લક્ષ્ય સાકાર થશે.
ભારત સરકાર દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલ રાષ્ટ્રીય સિકલ સેલ એનિમિયા ઉન્મૂલન મિશન આ દિશામાં ઐતિહાસિક પહેલ છે. વર્ષ 2047 સુધી સિકલ સેલ રોગને જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા તરીકે સમાપ્ત કરવાનો લક્ષ્ય માત્ર આરોગ્ય ક્ષેત્રની યોજના નથી, પરંતુ વિકસિત ભારતના નિર્માણનું એક મહત્વપૂર્ણ અધ્યાય છે. વ્યાપક સ્ક્રિનિંગ, આનુવંશિક પરામર્શ, સારવાર સુવિધાઓનો વિસ્તાર અને આદિવાસી વિસ્તારો પર વિશેષ ધ્યાન આ મિશનની મુખ્ય વિશેષતાઓ છે.
આજે જરૂર છે કે આપણે સિકલ સેલને માત્ર તબીબી વિષય તરીકે ન જોઈએ, પરંતુ તેને સામાજિક જવાબદારી તરીકે સ્વીકારીએ. જેમ પોલિયો ઉન્મૂલનમાં સમગ્ર સમાજે ભાગ લીધો હતો અને અશક્ય લાગતું લક્ષ્ય હાંસલ કર્યું હતું, તેમ સિકલ સેલ ઉન્મૂલન માટે પણ સામૂહિક પ્રયાસોની જરૂર છે.
વિશ્વ સિકલ સેલ જાગૃતિ દિવસ આપણને માત્ર રોગની ચર્ચા નહીં, પરંતુ તેના ઉકેલ તરફ મક્કમ પગલાં ભરવાની તક આપે છે. દરેક યુવાન તપાસ કરાવે, દરેક પરિવાર જાગૃત બને, દરેક નવજાતનું સ્ક્રિનિંગ થાય અને દરેક દર્દીને સન્માનપૂર્ણ સારવાર મળે — એ જ આ દિવસનો સાચો હેતુ છે.
આદિવાસી સમાજ ભારતની સાંસ્કૃતિક આત્મા છે. જો આપણે તેના આરોગ્યનું રક્ષણ નહીં કરી શકીએ, તો વિકાસની કોઈપણ ગાથા અધૂરી રહેશે. તેથી સિકલ સેલ સામેનો સંઘર્ષ માત્ર આરોગ્ય અભિયાન નથી, પરંતુ સામાજિક ન્યાય, માનવ ગૌરવ અને રાષ્ટ્રીય જવાબદારીનું અભિયાન છે.
ચાલો, આ 19 જૂને સંકલ્પ કરીએ કે આપણે જાગૃતિ ફેલાવીશું, તપાસને પ્રોત્સાહન આપીશું અને સિકલ સેલ મુક્ત ભારતના નિર્માણમાં સક્રિય ભાગીદાર બનીશું. કારણ કે સ્વસ્થ આદિવાસી સમાજ જ સ્વસ્થ, સશક્ત અને વિકસિત ભારતનો પાયો છે.
જાગૃતિથી ઓળખ, ઓળખથી નિવારણ અને નિવારણથી સિકલ સેલ મુક્ત ભારત.
“રક્તની એક નાની તપાસ, આવનારી પેઢીઓ માટે મોટું સુરક્ષા કવચ બની શકે છે. 19 જૂન માત્ર એક દિવસ નથી, પરંતુ સિકલ સેલ મુક્ત ભારત તરફના રાષ્ટ્રીય જનજાગૃતિ અભિયાનનું આહ્વાન છે.”
